// AKTUALNOŚCI

3 maja 2025

Papież Franciszek i Kustodia Ziemi Świętej

Powołany do posługi papieskiej kardynał Jorge Bergoglio jako pierwszy w historii wybrał dla siebie imię Franciszka z Asyżu. Niektórzy początkowo myśleli, że chodzi o św. Franciszka Ksawerego, wielkiego misjonarza Azji. Papież tak wyjaśnił wybór imienia Serafickiego Ojca: „Franciszek, człowiek ubóstwa, człowiek pokoju, człowiek, który kocha i troszczy się o stworzenie”. Wybór imienia Biedaczyny z Asyżu od samego początku ukazał kierunek jego pontyfikatu: powrót do ewangelicznej prostoty, do Kościoła bliskiego ubogim, do prymatu miłosierdzia i do spotkania z każdym człowiekiem. W encyklice „Fratelli tutti” papież nawiązał do doświadczenia spotkania św. Franciszka z sułtanem, proponując „przyjaźń społeczną” jako paradygmat dla naszych czasów: spotkanie a nie konfrontacja z drugim człowiekiem, umiejętność rozpoznania brata ponad wszelkimi barierami religijnymi czy kulturowymi. Zmarły papież podjął także intuicję Franciszka z Asyżu dotyczącą powszechnego braterstwa, sprawiedliwości jako wymiaru miłości i pojednania, które wynika z „bycia mniejszym”.

Braterstwo oznacza kroczenie drogą uniwersalnej miłości, która pozwala rozszerzyć serce dla wszystkich ludzi. Zmarły papież przypominał, że obowiązkiem wierzących są: pomoc w wykorzenieniu z serc nienawiści oraz odrzucenie wszelkich form przemocy. Nazwał wojnę „klęską polityki” i przypominał, że pokój nie jest jedynie porozumieniem, które należy wynegocjować, ale jest też podstawą serca. Ojciec Święty nieustannie wzywał do „lepszej polityki”, która oznacza moralność w praktyce. Jego wrażliwość spowodowała, że został ustanowiony międzynarodowy dzień braterstwa ludzkiego (4 lutego). Wymowę profetyczną miało spotkanie Ojca Świętego z wielkim imamem uniwersytetu Al Azhar w Kairze Ahmedem al Tayyebem i podpisanie wspólnej deklaracji o międzyludzkim braterstwie.

Papież Franciszek był stale i żywo zainteresowany kwestią miejsc świętych. Z jego inicjatywy działania Stolicy Apostolskiej dotyczące Kustodii Ziemi Świętej przejawiały się w wielu płaszczyznach i na różne sposoby. Przede wszystkim warto wspomnieć o pokaźnych sumach przekazanych na kontynuowanie prac remontowych w bazylice Narodzenia Pańskiego w Betlejem i Grobie Pańskim w Jerozolimie. Ten wkład finansowy został oddany do dyspozycji Kustodii Ziemi Świętej, która od 1342 r. z woli Stolicy Apostolskiej, strzeże miejsc świętych w Palestynie. „Ziemia Święta jest kwintesencją Ewangelii. To Ewangelia uczyniona kamieniem, kurzem [dróg], światłem i wodą”, powiedział następca św. Piotra na jednej z audiencji po pielgrzymce na Bliski Wschód. Tymi słowami podkreślił znaczenie nie tylko historyczne, ale i duchowe miejsc świętych, wzywając świat, by nie zapominał o ich uniwersalnej wartości i działał na rzecz pokoju, sprawiedliwości i pojednania.

Innym konkretnym gestem bliskości z problemami stróżów pamiątek zbawienia było przekazanie Kustodii części relikwii żłóbka Pana Jezusa. Ta relikwia, podarowana przez patriarchę Jerozolimy Sofroniusza papieżowi Teodorowi I (642 – 649), przechowywana jest w bazylice Matki Bożej Większej w Rzymie. Relikwia dotarła do Betlejem 30 listopada 2019, na początek okresu Adwentu. Przekazaniu tej relikwii towarzyszyło specjalne błogosławieństwo papieża Franciszka. Wyraził on wówczas nadzieję, że „uczczenie tej relikwii otworzy serca wielu ludzi na przyjęcie z nowym entuzjazmem wiary i miłości prawdy, która zmieniła bieg historii”. Życzył również, „by orędzie pokoju ogłoszone przez aniołów w noc Bożego Narodzenia, które dwa tysiące lat temu wybrzmiało w Betlejem, przyniosło dar pokoju i pojednania, którego nasz świat tak bardzo potrzebuje”.

Pontyfikat papieża Franciszka przypadł także na czas jubileuszy franciszkańskich. Obfitowało w nie szczególnie ostatnie dziesięciolecie. Papież nigdy nie zapomniał o specjalnym przesłaniu czy spotkaniu z franciszkanami. A to począwszy od listu z okazji 800 lat obecności franciszkanów w Ziemi Świętej jako stróżów miejsc zbawienia: „Pragnę na nowo powierzyć [wam] to zadanie, zachęcając was, abyście byli radosnymi świadkami zmartwychwstałego w Ziemi Świętej”.

Z okazji 800 lat Reguły franciszkańskiej papież Franciszek do wszystkich duchowych synów i córek Biedaczyny z Asyżu pisał: „Dla św. Franciszka Ewangelia była w centrum jego życia; Kościół zaaprobował jego zamierzenie, zwracając je jemu i wam wszystkim, franciszkanom, jako tekst, który nie wyraża już tylko duchowej intuicji Założyciela, ale formę życia”.

W 2021 r. zmarły papież podpisał z kolei specjalny list skierowany do Kustosza Ziemi Świętej z okazji 600-lecia ustanowienia Komisariatów Ziemi Świętej. „Po [wielu] stuleciach misja Komisarzy jest nadal aktualna: wspierać, promować i rozwijać misję Kustodii Ziemi Świętej, czyniąc możliwym utworzenie sieci relacji w sferze kościelnej, duchowej i charytatywnej, których centralnym punktem jest ziemia, na której żył Jezus. Wspieram i błogosławię tę cenną posługę”.

Rok później, w styczniu 2022, papież przyjął w Watykanie delegację pracowników mediów należących do Kustodii Ziemi Świętej. Okazją było stulecie założenia czasopisma „Terrasanta” (Ziemia Święta). W pamiętnym przemówieniu Ojciec Święty wezwał do opowiadania dobra i „zdzierania butów” w poszukiwaniu pozytywnych narracji i przykładów. W styczniu 2024 r. przyjął delegację wykładowców Franciszkańskiego Studium Biblijnego w Jerozolimie. Okazją było stulecie założenia tej instytucji akademickiej. Papież ponownie wyraził swoje uznanie i zachętę dla braci angażujących się w te dzieła.

Syria, stanowiąca część misji kustodii Ziemi Świętej, zajmowała zawsze specjalne miejsce w sercu papieża Franciszka. Świadczy o tym list wysłany w 2018 r. do franciszkanów z Kustodii Ziemi Świętej Hanny Jalloufa i Louai Bsharata, którzy zmagali się z tragicznymi realiami państwa islamskiego. „Pragnę dzielić z wami wasze cierpienia i zapewnić, że jestem blisko was i wspólnot chrześcijańskich, tak bardzo doświadczonych przez bolesne wydarzenia z powodu wiary w Jezusa Chrystusa”. Zmarły papież nieustannie dopominał się o umęczoną Syrię. Nawoływał do podejmowania natychmiastowych rozwiązań mających na celu wspieranie przyszłości Syrii i całego regionu. Ojciec Święty podkreślał szczególnie trudną sytuację dzieci na terenach objętych konfliktem. To właśnie franciszkanin z Syrii, o. Hanna Jallouf w 2022 r. otrzymał nagrodę z rąk samego papieża w Watykanie. Parę miesięcy później został mianowany wikariuszem apostolskim Aleppo dla obrządku łacińskiego. Papież Franciszek kanonizował także męczenników z Damaszku, ośmiu braci franciszkanów i trzech świeckich maronitów, którzy zostali zamordowani z nienawiści do wiary w Damaszku w 1860 roku. Można sądzić, że papież Franciszek nieprzypadkowo wybrał dzień kanonizacji jedenastu męczenników z Damaszku. Było to w miesiącu misyjnym (październik), ale także w tym czasie przypadła rocznica rozpoczęcia krwawego konfliktu w Strefie Gazy. Wybór tej właśnie daty stał się znakiem bliskości papieża, okazanej właśnie tej ziemi, w której chrześcijanie ciągle cierpią i są prześladowani.

Niejako na zakończenie wędrówki po bliskowschodnich rubieżach, udał się do Iraku, ziemi, z której rozpoczęła się pielgrzymka Abrahama (od 5 do 8 marca 2021 r.). Od 2 do 4 grudnia tego samego roku papież odbył podróż apostolską na Cypr. Wyspa, gdzie ewangelizowali św. Paweł Apostoł i Barnaba, jest uważana za Ziemię Świętą. Z ziemią zbawienia Cypr dzieli także rany polityczne, religijne i społeczne. Tę wyspę przecina mur między częścią grecką a turecką. Podczas Mszy św. papież powiedział: „Tutaj, na Cyprze oddycham trochę tą atmosferą typową dla Ziemi Świętej, gdzie pielgrzyma ubogacają starożytność i różnorodność tradycji chrześcijańskich. Cieszę się i radość sprawia mi spotkanie wspólnoty wierzących, przeżywających teraźniejszość z nadzieją, otwierających się na przyszłość i dzielących się tą perspektywą z najbardziej potrzebującymi”. Papież był gościem franciszkańskiego klasztoru Świętego Krzyża w Nikozji. Przy tej okazji nasz młody brat Eduardo Masseo pełnił rolę tłumacza i był w stanie dostrzec jego głębokie człowieczeństwo. I to właśnie z wybrzeży Cypru ojciec Święty wysłał przesłanie nadziei do młodych zamieszkujących Ziemię Świętą.

Znakiem wielkiego zaufania dla braci z Kustodii było powołanie byłego Kustosza o. Pierbattistę Pizzaballę do podjęcia najpierw zadania administratora Łacińskiego Patriarchatu Jerozolimy, a następnie patriarchy, a w końcu uhonorował go purpurą kardynalską. Kard. Pierbattista Pizzaballa poznał osobiście papieża Franciszka, gdy ten był arcybiskupem Buenos Aires. W stolicy Argentyny Kustodia Ziemi Świętej ma ważną placówkę zakonną: klasztor i prowadzi szkołę. Po wyborze na papieża argentyńskiego kardynała, obecny patriarcha nieraz miał możliwość osobistego z nim spotkania. W 2014 r. był u boku papieża w Jerozolimie, pełniąc nawet rolę tłumacza podczas spotkań Ojca Świętego z władzami Izraela. Papież powołał także o. Bruno Varriano na biskupa pomocniczego, a ściślej do posługi wikariusza Łacińskiego Patriarchatu Jerozolimy dla Cypru. Są to kolejne oznaki zaufania, sympatii i szacunku.

Papież regularnie okazywał swą życzliwość i bliskość. Ostatnim tego typu gestem była pełna życzliwości przedmowa do książki-wywiadu, którą przeprowadził z Roberto Ceterą i opublikował w wydawnictwie „Terra Santa Edizioni” („Jak w pielgrzymce”, 2025).

Trudno policzyć interwencje papieża dotyczące pokoju Ziemi Świętej. Nie tylko w czasie swojej pamiętnej podróży w 2014 r., ale także w następnych latach, przy okazji wznowienia konfliktów czy kryzysów. Nigdy nie brakowało jego słów lub apelu aby zaniechać konfliktów i szukać drogi dialogu, porozumienia i pokoju. Od początku konfliktu w Gazie papież podnosił głos, by zaprzestać agresji i zemsty. Przez kolejne miesiące papież nieustannie wskazywał, że wojna jest porażką dla wszystkich. Współczesne konflikty zbrojne są głęboko niesprawiedliwe, sieją masową śmierć i przerażające zniszczenia. Jednak głos biskupa Rzymu pozostał osamotniony i nie był słuchany.

Mała wspólnota katolicka w Gazie, około 1000 osób prawie w całości znalazła schronienie w parafii Świętej Rodziny. Dla nich papież z odległego Rzymu stał się prawdziwym ojcem. W czasie konfliktu, każdego wieczoru kontaktował się z nimi drogą elektroniczną lub telefonicznie, pocieszając ich w chwilach tragedii. Także ze szpitala, podczas swojego ostatniego tam pobytu, nie przestał kontaktować się z proboszczem w Gazie, aby umocnić „małą trzódkę” i samemu szukać pocieszenia u tych najbiedniejszych, których on postawił w centrum swojego pontyfikatu. W obliczu eskalacji konfliktu papież Franciszek kilkakrotnie publicznie cytował wikariusza Kustodii o. Ibrahima Faltasa. Czynił to, by ponawiać swoje apele o pokój, jak i przypominać o cierpieniu dzieci z powodu wojny: „Dzieci na nas patrzą” - powiedział kiedyś z wielkim naciskiem Ojciec Święty. Zainteresowanie papieża sytuacją w Gazie, mówił kard. Pizzaballa, „reprezentowało typowe elementy jego pontyfikatu: przede wszystkim bliskość z ubogimi i opuszczonymi, a następnie troskę o pokój, potępiając wszelkie formy agresji wojennej. Papież zawsze odrzucał myśl, że wojna może stanowić sposób rozwiązywania sporów. Ze swej strony pokój jest jednym z głównych elementów życia religijnego. Nie można być prawdziwie religijnym, jeśli nie jest się zaangażowanym w budowanie pokoju, pojednanie i dialog”.

Przesłanie ostatniego błogosławieństwa „Urbi et Orbi” (20 kwietnia 2025 r.) brzmiało z wielką mocą: „Niech z Grobu Pańskiego, z Kościoła Zmartwychwstania Pańskiego, gdzie w tym roku Wielkanoc jest obchodzona tego samego dnia przez katolików i prawosławnych, światło pokoju promieniuje na całą Ziemię Świętą i na cały świat. Jestem blisko cierpiących chrześcijan w Palestynie i w Izraelu, a także całego narodu izraelskiego i narodu palestyńskiego… Moje myśli kieruję do mieszkańców, a w szczególności do wspólnoty chrześcijańskiej w Gazie, gdzie straszliwy konflikt nieustanie rodzi śmierć i zniszczenie oraz powoduje dramatyczną i haniebną sytuację humanitarną. Apeluję do walczących stron… Módlmy się za wspólnoty chrześcijańskie w Libanie i Syrii… Zachęcam cały Kościół, aby z uwagą i modlitwą wspierał chrześcijan umiłowanego Bliskiego Wschodu”.

Papież niejednokrotnie znajdował się w przysłowiowym „oku cyklonu”. Miał świadomość stanu Kościoła powszechnego, wiedział o trudnościach z recepcją swojego nauczania i cierpiał z powodu niesprawiedliwych oskarżeń. Mimo wszystko jednak starał się działać jako „Pontifex” (tj. „budującym mosty”). Zmarły papież nawoływał do tego, „by «wznosić mosty, a nie mury». Służbę wierze jako Następca Apostoła Piotra zawsze łączył ze służbą człowiekowi we wszystkich jego wymiarach”, powiedział w homilii pogrzebowej kard. Giovanni Battista Re.
(opr. M.C. Paczkowski OFM)